Het geld ligt op straat, zeggen we, om uit te drukken dat er overal wel wat te verdienen valt als je maar goed kijkt. Dat is mooi, maar het kan nog mooier. Hoe zou je het vinden als je na een strandwandeling met zakken vol euro's terug kwam? Wij vinden geen geld, maar 'waardeloze' schelpjes op het strand.Toch zijn schelpen eeuwen lang in grote delen van de wereld gebruikt als betaalmiddel.

 

w-Monetaria annulus an Euro-cent coins 2

Kaurischelpen en euromunten

 

Het blijft een vreemd idee, dat je niet werkt voor je geld, maar het gewoon kunt oprapen. Men gebruikte daar eeuwenlang de kaurischelpjes voor. Verschillende soorten kwamen in aanmerking. Cypraea moneta, de geldkauri waar het in dit artikel over gaat, leende zich prima voor gebruik als geld: niet na te maken, gemakkelijk mee te nemen, bijna een standaard gewicht, zodat je ze ook kunt wegen in plaats van tellen. Het schelpje was ook nog een vruchtbaarheidssymbool, wat hem extra aantrekkelijk maakte.

 

w-geldhandel

De geldkauri vind je vooral in de Indische Oceaan, rond Sri Lanka, Indonesië en de Maldiven. Op de Maldiven werd het verzamelen van de geldkauri's een echte industrie. Vrouwen weefden matten van kokosbladeren, die in zee werden gelegd, zodat de schelpdieren zich daar op hechten. Ze werden gedroogd, schoongemaakt en los verhandeld of in de vorm van kettingen van 40 of 100 stuks, of in nog grotere porties. Op de markt van Bengalen bijvoorbeeld werden grote transacties betaald met manden vol kauri's. Elke mand bevatte ongeveer 12.000 schelpen.
In Afrika was het schelpengeld veel meer waard dan waar het gevonden werd. Dat maakte de overzeese handel zeer winstgevend. Soms werd er 500% winst op behaald. Rond 1700 werd er zelfs zoveel verhandeld dat er een tekort aan schelpengeld ontstond. Bengalen was toen hèt handelscentrum van waaruit de schelpen over andere delen van de wereld werden vervoerd. Op een vrachtlijst uit 1649 van VOC- schepen staat tussen de kruidnagels, muskaatnoten en kaneel, ook een post van 39.640 kauri's uit de Maldiven en Bougainville. Blijkbaar heeft de VOC daar een partij kaurischelpen ingeslagen om er de goud- en slavenhandel mee te bekostigen. In 1680 betaalde je voor een slaaf uit West-Afrika nog 10.000 kauri's, maar in 1770 was dat bedrag al opgelopen tot 176.000 kauri's. Begin 18de eeuw was een vrouw in Oeganda 2 kauri's waard, rond 1850 al 10.000. Maar voor dat bedrag kon je ook 4 koeien kopen. In 1867 verhandelde Lagos ruim 3 miljoen kilo kauri's. Na de slavenhandel verdween ook de kauri als betaalmiddel. Toch werden in Nigeria in 1911 nog kippen aangeboden op de markt voor 25 kauri's.

 

w-bobodanser-1938-senegalw-dogondanser-1938-soedan

Afrikaanse dansers uit Senegal en Soedan, versierd met schelpenkettingen. 1938

 

Ook in China was schelpengeld ooit een ruilmiddel. Dit is nog altijd te zien aan het Chinese karakter voor geld, dat onder andere het teken voor schelp bevat: 貝. Bijzonder is dat men later ook de kaurischelp ging namaken in klei of brons. De kauri is nog goed te herkennen.

 

w-kaurigeldw-chinese-kauriesw-bronzen-kauri

Kaurischelpen                          Chinese nabootsingen             Bronzen kaurimunten

 

Kaurischelpen worden ook wel porseleinschelpen genoemd. De herkomst van deze benaming is een bijzonder verhaal. Marco Polo (1254-1324) trof op zijn reis het gebruik van deze schelpen als betaalmiddel aan en noemde ze porcelaines, van porcella, het verkleinwoord van porca, varken. Porcella betekent biggetje, maar ook het geslachtsdeel van de zeug.

 

w-Cypraea-subviridisw-varkenskont-porcella

Kaurischelp: porcella                                         Varkenskont, geslachtsdeel: porcella

 

Marco Polo bracht ook aardewerk uit China met een bijzondere glans mee. Dat leek op de glans van de kaurischelp, de porcella, en zo noemde men het onbekende aardewerk porcellana, het porselein.

 

w-Cypraea-augustata-albataw-porseleinknop

De glans van Cypraea augustata  en van een porseleinen knop

 

Van kaurischelp, via varken naar porselein: de geschiedenis van woorden is soms net zo boeiend als die van schelpen.

Bijzonder!

Een varkenskont van porselein

Het geld ligt op straat, zeggen we, om uit te drukken dat er overal wel wat te verdienen valt als je maar goed kijkt. Dat is mooi, maar het kan nog mooier. Hoe zou je het vinden als je na een strandwandeling met zakken vol euro's terug kwam? Wij vinden geen geld, maar 'waardeloze' schelpjes op het strand.Toch zijn schelpen eeuwen lang in grote delen van de wereld gebruikt als betaalmiddel.

Lees meer...

Contact

Klaas Nanninga

Korreweg 70
9715 AE Groningen
tel 050 5770903
Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.